نقش پروتئین‌های ناقل دارو در تداخلات پنهان دارویی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، احمد غلامی، متخصص بیوتکنولوژی دارویی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با اشاره به اینکه همه تداخلات دارویی ناشی از تغییر در متابولیسم کبدی نیستند، گفت: بخشی از تداخلات دارویی از طریق پروتئین‌های ناقل دارو رخ می‌دهند؛ پروتئین‌هایی که در ورود و خروج دارو از سلول‌ها نقش اساسی دارند و در بسیاری از موارد کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند.

وی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین این ناقل‌ها، پروتئین P-glycoprotein (P-gp) است که در سلول‌های روده، کبد، کلیه و سد خونی ـ مغزی وجود دارد و با خارج کردن برخی دارو‌ها از سلول، از تجمع بیش از حد آنها در بدن، به‌ویژه در سیستم عصبی مرکزی، جلوگیری می‌کند. این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز افزود: در صورتی که فعالیت این پروتئین توسط برخی دارو‌ها یا حتی فرآورده‌های گیاهی مهار شود، میزان جذب بعضی دارو‌ها افزایش یافته و غلظت آنها در خون می‌تواند به‌طور غیرمنتظره بالا برود. در مقابل، افزایش فعالیت این ناقل ممکن است موجب کاهش غلظت دارو و در نتیجه کاهش اثربخشی درمان شود.

غلامی با بیان اینکه این نوع تداخلات معمولاً در آزمایش‌های معمول کبدی یا کلیوی قابل تشخیص نیستند، تصریح کرد: به همین دلیل از آنها به‌عنوان «تداخلات پنهان دارویی» یاد می‌شود و تشخیص آنها نیازمند آگاهی تخصصی از عملکرد ناقل‌های دارویی است.

وی با اشاره به نمونه‌های بالینی این تداخلات گفت: مصرف هم‌زمان دیگوکسین با دارو‌هایی مانند آمیودارون یا وراپامیل که فعالیت P-gp را مهار می‌کنند، می‌تواند غلظت خونی دیگوکسین را افزایش داده و خطر مسمومیت قلبی را بالا ببرد. از سوی دیگر، برخی دارو‌های ضدصرع یا فرآورده‌های گیاهی با افزایش فعالیت این ناقل، ممکن است اثربخشی دارو‌هایی مانند سیکلوسپورین یا برخی دارو‌های ضدانعقاد خوراکی از جمله دابیگاتران را کاهش دهند.

این متخصص بیوتکنولوژی دارویی با اشاره به اهمیت پروتئین‌های ناقل در دارو‌های نوین نیز افزود: اگرچه دارو‌های بیولوژیک مانند انسولین، هورمون‌ها، فاکتور‌های رشد و آنتی‌بادی‌های مونوکلونال معمولاً تحت تأثیر P-gp قرار نمی‌گیرند، اما ناقل‌های دیگری مانند FcRn در تنظیم ماندگاری این دارو‌ها در بدن نقش مهمی دارند و شناخت این مسیر‌ها در توسعه دارو‌های نوترکیب اهمیت روزافزونی یافته است.

غلامی با تأکید بر نقش داروسازان در شناسایی تداخلات دارویی، خاطرنشان کرد: آگاهی از دارو‌ها و ترکیباتی که می‌توانند فعالیت ناقل‌های دارویی را تغییر دهند، به پیشگیری از بروز عوارض ناخواسته و افزایش ایمنی درمان، به‌ویژه در بیمارانی که چند دارو به‌صورت هم‌زمان مصرف می‌کنند، کمک می‌کند.

وی در پایان توصیه کرد: بیماران هنگام تجویز داروی جدید یا پیش از مصرف هرگونه فرآورده گیاهی، فهرست کامل دارو‌های مصرفی خود را در اختیار پزشک یا داروساز قرار دهند، زیرا حتی دارو‌هایی که از نظر ظاهری ارتباطی با یکدیگر ندارند، ممکن است از طریق پروتئین‌های ناقل با یکدیگر تداخل داشته باشند.