رئیسعلی دلواری؛ مردی که در برابر استبداد و استعمار ایستاد

به گزارش گروه تاریخ و امام و رهبری خبرگزاری صداوسیما؛ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت در رمان تاریخی «دلیران تنگستان» درباره رئیسعلی دلواری می‌نویسد:

«رئیسعلی یک نفر ایرانی تحصیل‌کرده و دانشمند اروپا دیده (!) نبود، اما ایرانی غیرتمند و عاقلی بود که نخواست تا او زنده است دشمنان، وطن عزیزش را پایمال سم ستوران نمایند. رئیسعلی در میدان کارزار جان داد، در حالی که وزرا و بزرگان آن عصر، حتی شهریار آن دوره ایران در تهران مشغول عیاشی‌های شبانه‌روزی خود بودند و امثال رئیسعلی را یاغی و طاغی می‌نامیدند.»

این تعبیر را می‌توان یکی از گویاترین توصیف‌ها درباره رئیسعلی دلواری دانست؛ مردی که در روزگاری که ایران هم‌زمان با استبداد داخلی و نفوذ قدرت‌های خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، به جای کناره‌گیری و نظاره‌گری، به میدان آمد و برای دفاع از استقلال و تمامیت ایران ایستاد.

رئیسعلی دلواری از چهره‌های برجسته مبارزات جنوب ایران بود که نامش با دو مقطع مهم از تاریخ معاصر کشور گره خورده است؛ نخست، مبارزه با استبداد محمدعلی‌شاه قاجار در جریان نهضت مشروطه و سپس، مقاومت مسلحانه در برابر اشغالگری و نفوذ بریتانیا در جنوب ایران.

از مشروطه‌خواهی تا مبارزه با استعمار

دوران زندگی رئیسعلی دلواری با سال‌هایی همزمان بود که نفوذ قدرت‌های خارجی در ایران، به‌ویژه در مناطق جنوبی کشور، گسترش یافته بود. حضور و نفوذ بریتانیا در خلیج فارس و بوشهر، در کنار رقابت روسیه و انگلیس بر سر ایران، استقلال کشور را با تهدید‌های جدی مواجه کرده بود.

در چنین شرایطی، قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و بریتانیا، ایران را بدون حضور و رضایت دولت ایران به حوزه‌های نفوذ دو قدرت خارجی تقسیم کرد؛ روسیه در شمال و بریتانیا در جنوب. این توافق، نمادی آشکار از تضعیف استقلال ایران در آن دوره بود.

اما در برابر این وضعیت، همه ایرانیان به نظاره ننشستند. در نقاط مختلف کشور، نیرو‌هایی شکل گرفتند که حاضر نبودند سلطه بیگانگان را بپذیرند. رئیسعلی دلواری یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این جریان در جنوب ایران بود.

ایستادگی در برابر بریتانیا

با آغاز جنگ جهانی اول و تشدید حضور نظامی بریتانیا در جنوب ایران، رئیسعلی دلواری بار دیگر به میدان آمد. او که در جریان نهضت مشروطه نیز از مبارزان فعال بود، این بار مقابله با نیرو‌های انگلیسی و جلوگیری از پیشروی آنان در خاک ایران را در دستور کار خود قرار داد.

مقاومت رئیسعلی و یارانش در برابر نیرو‌های انگلیسی به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های مقاومت مردم جنوب ایران تبدیل شد. آنان با تکیه بر شناخت جغرافیای منطقه، شبیخون و شیوه‌های جنگ نامنظم، بار‌ها مواضع نیرو‌های انگلیسی را هدف قرار دادند و هزینه حضور و پیشروی آنان را افزایش دادند.

این مقاومت‌ها، رئیسعلی دلواری را به نمادی از ایستادگی مردم جنوب در برابر استعمار تبدیل کرد؛ مردی که حاضر نشد امنیت و آسایش شخصی خود را بر دفاع از سرزمین اش مقدم بداند.

سرانجام رئیسعلی دلواری در جریان یکی از همین مبارزات، در منطقه «تنگک صفر» هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید. بنا بر منابع تاریخی، شهادت او در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری، برابر با سوم سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی و دوازدهم شهریور ۱۲۹۴ شمسی رخ داد.

رئیسعلی دلواری در حالی به شهادت رسید که تنها یک مبارز محلی نبود؛ او نماد نسلی بود که در برابر دو تهدید هم‌زمان، یعنی استبداد داخلی و نفوذ و اشغال خارجی، ایستاد و دفاع از ایران را وظیفه خود دانست.

رئیسعلی؛ یک نام در تاریخ، یک الگو برای امروز

اهمیت رئیسعلی دلواری تنها در نبرد‌هایی که انجام داد خلاصه نمی‌شود. آنچه نام او را در حافظه تاریخی ایرانیان ماندگار کرده، انتخابی است که در برابر او قرار داشت: می‌توانست در حاشیه بایستد، اما میدان را انتخاب کرد؛ می‌توانست در برابر فشار بیگانگان سکوت کند، اما ایستادگی را برگزید.

به همین دلیل، رئیسعلی دلواری را می‌توان بخشی از یک سنت تاریخی در ایران دانست؛ سنتی که در بزنگاه‌های حساس، مردم را از تماشاگر بودن خارج کرده و آنان را به میدان دفاع از استقلال و تمامیت کشور کشانده است.

این نگاه به تاریخ نشان می‌دهد که دفاع از ایران و ایستادگی در برابر تهدید‌های خارجی، محدود به یک دوره یا یک نسل نیست. نسل‌های مختلفی از مردم ایران در مقاطع حساس تاریخی، با وجود تفاوت شرایط و زمانه، هنگامی که استقلال و امنیت کشور را در معرض تهدید دیده‌اند، به میدان آمده‌اند.

امروز نیز می‌توان این روحیه را در مردمی دید که به میدان آمده‌اند و در حمایت از نیرو‌های مسلح، دفاع از استقلال و تمامیت ارضی کشور را وظیفه خود می‌دانند. از این منظر، رئیسعلی دلواری صرفاً یک قهرمان متعلق به گذشته نیست؛ او نمادی از همان فرهنگ «مردم در میدان» است؛ فرهنگی که در بزنگاه‌های تاریخی، دفاع از وطن را بر آسایش شخصی ترجیح می‌دهد.

رئیسعلی رفت، اما راهی که انتخاب کرد در تاریخ ایران باقی ماند؛ راهی که می‌گوید در برابر استبداد و استعمار، تاریخ را نه تماشاگران، بلکه مردانی می‌سازندکه در لحظه‌های سرنوشت‌ساز، ایستادن را انتخاب می‌کنند.

پژوهشگر و نویسنده: طیبه‌السادات حسینی